Văn hóa ẩm thực Xôi ngũ sắc và tri thức nhuộm màu thảo mộc rừng Phong Thổ

Trong mâm cỗ lễ hội Kin Lẩu Khẩu Mẩu, lễ hội Nàng Han hay ngày Tết cổ truyền của đồng bào Thái trắng và đồng bào Mông tại Phong Thổ, chõ xôi ngũ sắc luôn giữ vị trí trang trọng nhất như lời tri ân đất trời.

Điểm quý giá của xôi ngũ sắc Phong Thổ nằm ở bí quyết lựa chọn hạt gạo nếp nương tròn mẩy trồng trên các thửa ruộng bậc thang có nguồn nước suối lạnh tinh khiết, kết hợp hoàn toàn cùng màu sắc chiết xuất từ lá cây rừng tự nhiên không qua phẩm màu hóa học: màu trắng nguyên bản của hạt nếp thơm; màu tím và màu đỏ thẫm đun từ hai giống lá cẩm rừng ('chằm khâu'); màu vàng óng ả từ củ nghệ già giã nhỏ hoặc hoa phón; màu xanh ngọc từ lá gừng kết hợp tro rơm nếp đốt sạch.

Sau khi ngâm gạo cùng nước lá rừng từ 6 đến 8 giờ cho hạt gạo ngấm đều sắc hương, người phụ nữ vùng cao khéo léo xếp từng lớp gạo vào chõ gỗ ('hồ xôi') đồ chín bằng hơi nước để các màu không bị lẫn vào nhau. Năm sắc xôi tượng trưng cho Kim – Mộc – Thủy – Hỏa – Thổ hài hòa, gửi gắm ước mong gia đình đoàn tụ, bản làng ấm no.